vic_logo
coronavirus.vic.gov.au

Na I vakasala kei na vei vakatatabu mai na tabana ni bula (Health advice and restrictions) - Vosa Vakaviti (Fijian)

Veitukutuku, tukutuku vovou kei na veivakasalataki ni kena kacabote ka ravuravu ni mate rerevaki na coronavirus (COVID19).

Ke o ni lomaleqa, mo veitaratara se qiria na Coronavirus Hotline e na naba ni talevoni na 1800 675 398 (24 na auwa).
Ke o ni gadreva e dua me vakadewa vosa, mo ni qiria na TIS National ena 131 450, se ni qiria na Coronavirus Hotline ena naba 1800 675 398 qai ni tabaka na saiva (0) ni sa tukuni mai na naba mo ni digitaka.
Sa ka bibi sara, moni qai qiria ga na saiva, saiva, saiva, (000) ni sa dua na leqa bibi.

Na veika e dodonu mo nanuma

E tiko eso na veika bibi e rawa ni da cakava me ra maroroi tiko kina ko ira na noda lewe ni matavuvale kei ira na lewenivanua ena noda vei tikotiko mai na coronavirus (COVID-19):

  • Me tiko vei iko ka mo daramaka na I tatabonaki ni ucu kei na gusu ni ko tiko e tautuba ni nomu vale se I tikotiko, vakavo ga ke sa vakadonui vakalawa mo kua ni dara.
  • Savata vakawasoma na ligamu. Vakayagataka na sovu kei na wai se vakayagataka na i sava ni liga. Oqo e vukei keda ena noda maroroi mai na mate na coronavirus (COVID-19), ka rawa ni bula tiko ena delanivanua me vica na siga.
  • Vakayawaki iko me 1.5 na mita mai vei ira na tamata tale eso.
  • Kevaka ko vakila ni ko tauvimate,  mo dikevi ka mo tiko ga e vale. Na nomu dikevi vakatotolo, kevaka mada ga e se malumalumu na i vakatakilakila ni tauvimate, ena vukea na kena vakaberaberataki na dewa ni coronavirus (COVID-19).
  • Vei keda kece, e sega ni saumi na nomu dikevi ena coronavirus (COVID-19). Oqo e wili kina ko ira e sega nodra Medicare card, me vakataki ira na gade vakavulagi mai vanua tani, ko ira na gole mai vakacakacaka, kei ira na gole mai vaka i se ni valu.
  • Mo cula ena i cula ni tatarovi ni mate kevaka o sa vakadonui vakakina.
  • Kevaka ko curuma yani e dua na vanua vakabisinisi se vanua ni cakacaka, e dodonu mo volai iko e na nomu vakayagataka na Service Victoria app.

Na vakatatabu e sa vakayacori tiko oqo e Victoria

Na Victorian Chief Health Officer e rawa ni veisautaka na vei vakatatabu eso kevaka e veisau na veika e sotavi tiko.

Mai na 11.59 pm ena Siga Tusiti, na i ka 27 Jiulai 2021

  • Sega ni dua na vakatatabu e veivauci tiko me baleta na veiyavu eso ni biuta na nomu i tikotiko.
  • E sa sega ni yalani na yawa ni vanua e rawa ni ko gole kina.
  • O ni sa vakatarai mo ni veilakoyaki E lomai Vikatoria, ia e so na vakatatabu ese tikoga ke da via curuma na veivanua ka wili vaka alpine resorts.
  • O’ni rawa ga ni curuma na veivanua ka wili vaka regional Victorian Alpine Resorts ke o sa dikevi oti ena vuku ni mate na COVID-19 (COVID-19 test), ena 72 na auwa ni sebera ni ko yaco yani, ka sa vakadeitaki ni sega ni tauvi kemuni na mate na COVID 19. Vei ira na gone ka lailai sobu mai na12 na nodra yabaki ni bula; ena sega ni gadrevi me ra dikevi ena vuku ni mate na COVID (COVID-19 test). Ena gadrevi mo vakaraitaka na i vakadinadina ni sega ni tauvi kemuni na mate oqo, me rawa ni ko qai vakacurumi ki na vanua ni vakasisi (ski fields), Me vaka na macala ni nomuni dikevi ke vakau mai ena talivoni (text message) ka vakau ma vua ka qarava na nomu laurai se dikevi.
  • E dodonu mo kauta vata tiko ga kei iko e dua na i tatabonaki ni ucu kei na gusu ena vei gauna kece, vakavo ke tiko na lawa ka sega ni vauci iko mo daramaka tiko e dua.
  • Mo ni daramaka na i tataqomaki ni ucu kei na gusu e loma ni vale se ki tautuba, ka vakavo ga ke dua na lawa ni veivagalalataki e vakatara. E sega ni ko gadrevi mo daramaka na itataqomaki ni ucu kei na gusu ena nomu loma ni vale se na vale ni nomu daulomani.
  • Na soqo eda da tuvalaka (private gatherings) esa vakatabui. Sa kena i balebale ni sa vakatabui mo vakacuru tamata se lewe ni Mataveiwekani ena nomu I tikotiko se ko curuma yani na nodra I tikotiko.
  • E vakatarai vei kemuni mo ni raici ira na wekamuni kei ira na nomu i lawalawa ena veitikotiko eda dau sotasota kina na lewe ni Vanua (public place), ia me kena levu e lewe tini ga, ka sega ni ra wili kina na gone dramidrami ka lailai main na 12 na vula na nodra yabaki ni bula. Na ‘Public Place’ e dua na vanua era vakatarai me ra dau curuma ka sikova na lewe ni Vanua, me vaka na rara ni gade kei na vakacegu (park) kei na vei matasawa se vei bati ni baravi. E sega ni okati kina na loma ni ba e wavolita nomuni vale se I tikotiko.
  • Kevaka ko curuma yani e dua na vanua vakabisinisi se vanua ni cakacaka, e dodonu mo volai iko e na nomu vakayagataka na Service Victoria app. Oqo e wili kina na veivanua me vaka na veisitoa lelevu ni volivoli, vanua ni gunu ti kei na vei vale ni volavola vakacakacaka.

Cakacaka kei na vuli

  • Sa dola tale na vei koronivuli kei na veivanua era qaravi kina na gone lalai (childcare).
  • E ra sa dola tiko na Univesiti kei na veivanua ni vuli torocake eso.
  • Ke o’ni rawa ni cakacaka se vuli lesoni tikoga e vale, sa dodonu me vakayacori tikoga vakakina.
  • Ke o’ni sega ni rawa ni qarava nomuni cakacaka e vale, ia mo ni gole yani ki vale ni cakacaka.
  • Ena veivanua ni cakacaka me vaka na vale ni volavola, e rawa ni toso cake kina 25% se lewe tini na i wiliwili ni tamata ka ra tiko e vale ni cakacaka, ko ga na i wiliwili levu veirau. Na levu ni wiliwili ni tamata vakadonui oqo, e rawa ni sivia na 25% se ke lewe 10 na tamata (ko ga na i wiliwili e levu veirau) era sega ni rawa ni ra cakacaka voliga e vale.

Yaya volitaki kei na kena veiqaravi

  • Sa dola tale na veisitoa, ia me da tiko veiyawaki tiko me dua na tamata ena veiya va (4) na mita vakarivirivi. Ni ko volivoli tiko, ena gadrevi mo doka tiko na kena vakalailaitaki na i wiliwili ni tamata kece e dodonu me tiko ena loma ni sitoa. Na veiyawaki oqo ena vakadeitaka tiko na noda tu veiyawaki ena 1.5 na mita mai vei koya ka tarava.
  • Sa dola tale na veivale ni sausauni kei na qaravi ni veitiki ni yago tale eso (beauty and personal care service), ia eda na tiko veiyawaki tiko me dua (1) na tamata ena veiya 4 na mita vakarivirivi. E na qai rawa ni luvati na I tataqomaki ni ucu kei na gusu, ni sa gadrevi me sa qaravi yani na matamuni se na kotivi vakamatau ni kumimuni. O koya ka qaravi kemuni me na daramaka tiko na i tataqomaki ni ucu keina gusu, ka vakavo ga ke dua lawa e vakadonuya me luvata.

Qito

  • E sa vakatarai na qito e loma kei na qito e tautuba ena noda vei i tikotiko.
  • E vakatarai na I wiliwili lailai ka gadrevi vakalawa (minimu number) me ra vakaitavi ena qito, se na tereni (ka wili kina o ira na lewe ni timi, dau ni veivakavulici, o ira na veiliutaki kei na I tubutubu se dau veisusu) ia me vakamuri koto ga na lawa ni wiliwili tamata me ra tiko ena dua na vanua lavaki.
  • Na veivanua ni qito ena loma ni veivale vakarautaki, me vaka na (gyms), e dola tu ka koto vata na kena lawa ni wiliwili ni tamata ka ra rawa ni ra tiko ena veivanua oqo, ena dua na gauna.
  • E lewe tini ga e vakatarai me ra tiko ena veikalasi ni vakaukauwa yago, ka qaravi e Loma ni vale, vakakina e tuba.
  • E vakatarai me yacova na lewe 100 era rawa ni vakayagataka na vei tobu ni sisili (pools) ka tiko ena loma ni vale vakarautaki, ka 300 na tamata era vakatarai me ra sisili ena tobu ni sisili ka tiko e tautuba.

Lotu kei na kena veisoqoni

  • Na soqo ni vakamau e vakatarai me ra tiko kina e lewe 50 na tamata. Na i kumukumuni ka yalani tiko na kedra i wiliwili oqo e wili tiko kina ko rau na vakawati kei rau na soli i vakadinadina. Ko koya e liutaka na veiqaravi ni vakamau, na dau ni veitaba kei ira na dau ni veiqaravi era sega ni wili ena i wiliwili oqo.
  • Na soqo ni veibulu erawa ni ra tiko kina e lewe 50 na tamata. Ko ira era cakacaka vaka dau ni veiqaravi me baleta na soqo ni veibulu era sega ni wili ena i wiliwili oqo.
  • Na soqo ni Lotu e vakatarai me ra tiko e lomani Vale ni Lotu e lewe 100 na tamata, ka lewe 300 na I wiliwili ni Tamata ka ra vakatarai me ra lotu e tautuba. Na veiyawaki me koto ena dua na tamata ena vei 4 na mita vakarivirivi.

Veiqaravi Raraba

  • Na Veivanua ni Kana, vanua ni gunu yaqona ni vavalagi (pubs and bars), se e Vale ni Kana lalai (cafes), sa vakatarai me ra dola ia me kua ni sivia e 100 na tamata era tiko kina ena dua na gauna. Na I wiliwili virikotori ena veivanua sa vakaraitaki oti ena rokovi ka vakamuri tiko. Na veivanua ka ra vakaraitaki tiko oqo ena tiko kina e dua na COVID Check-In-Marshall me raica ka qarauna, ni ra semati ira tiko na lewe ni Vanua ki na i tuvatuva e tuva tiko me baleta na checking in ena Service Victoria App.
  • Veivanua ni Soqo era lailai mai na 100sqm se 100 na mita vakarivirivi, era rawa ni tiko kina e 25 na tamata, sega ni sivia.
  • Sa vakatarai me vakayagataki na teveli kei na I dabedabe ni kana ena veivanua ni kana (food courts). Wiliwili ni lewe ni Vanua e cake sara (maximum patron cap) me lewe 100 na tamata.

Veivakamarautaki

  • Ena veivanua ni veivakamarauataki me vaka na, vale ni yaloyalo, vanua ni veimau ilavo raraba (casinos, pokies), na veivanua lala se varada ni veivoli (arcades), ‘karaoke’ se vanua vakarauataki ni lagalaga sere, kei na veivanua ni danisi, era dola tu, ia, ka koto vata na i wiliwili vakadonui vei ira era na vakayagataka ka dodonu me na tiko talega kina e dua na Covid Check-in Marshal.
  • Era dola na veivanua ni sosoqoni ni Lewe ni Vanua ka okati kina na Veivale ni Wili i Vola (libraries) kei na veivale ni soqoni vaka lewe ni vanua (community centers/neighbourhood houses), e vakatarai me ra tiko kina e 100 na tamata ena dua na gauna ke tawani na lomani veivale oqo ka lewe 300 ke ra soqo e tuba. Na I wiliwili virikotori ena veivanua sa vakaraitaki oti ena rokovi ka vakamuri tiko. Na wiliwili levu era rawa ni tiko ena dua na gauna e 10 na tamata.
  • Na veivanua ka ra vakaraitaki tiko oqo ena tiko kina e dua na COVID Check-In-Marshall me raica ka qarauna, ni ra semati ira tiko na lewe ni Vanua ki na i tuvatuva e tuva tiko me baleta na checking in ena Service Victoria App.

Tatabonaki ni ucu kei na gusu

  • Vei ira na gone era yabaki 12 ka sivia, era vakadreti vakabibi mera daramaka tiko nodra I tataqomaki ni ucu kei na gusu e loma ni vale se ki tautuba, ka vakavo ga ke sa dua na lawa sa vakaroti mai me ulabaleta na i vakaro oya. E sega ni gadrevi mo daramaka na i tataqomaki ni ucu kei na gusu ni ko tiko e vale.
  • E dodonu mo kauta vata tiko ga kei iko e dua na i tatabonaki ni ucu kei na gusu ena vei gauna kece, vakavo ke tiko na lawa ka sega ni vauci iko mo daramaka tiko e dua.
  • Na i vakaraitaki ni rawa vakalawa mo kakua ni daramaka e dua na i tatabonaki ni ucu kei na gusu, oqo e wili kina:
    • kevaka e tiko e dua na tauvimate me vaka na tauvimate ni kuli ni yago ena matamu se tiko vei iko na dredre mo cegu ena ucumu se gusumu
    • kevaka e dredre na cegu ena ucumu se gusumu ena gauna ko vakaukauwa yago tiko kina.

Mo vakadikevi ka vakatikitikitaki

Kevaka e tiko vei iko e dua na i vakatakilakila ni coronavirus (COVID-19), e dodonu  mo dikevi. Kakua ni gole kina nomuni vale ni cakacaka se na vei sitoa.

Na i vakatakilakila in COVID-19 e wili kina na:

  • Katakata, liliwa se buno ca.
  • Vuvu se mosi ni tilotilo
  • Cegu leka
  • Savu ni ucu
  • Sega ni vakilana i boi se na i kanakana ni kakana.

Vei keda kece, e sega ni saumi na nomu dikevi ena coronavirus (COVID-19). Oqo e wili kina o ira e sega na nodra Medicare card, me vakataki ira na dausaravanua mai vavalagi, o ira na curuvanua mai vakacakacaka kei ira na curuvanua mai vakai se ni valu.

Kevaka o dikevi ka sa tiko vei iko na coronavirus (COVID-19), mo tiko vakatikitiki tani tiko ga ena nomu vale.

Ke o’ni a tiko volekata e dua ka tauvi koya na COVID 19 (close contact), mo sa na vagalalataki iko sara, mo tiko ga ena nomu i tikotiko se nomu vale, me 14 na siga, me yacova ni sa vakagalalataki kemuni o koya ka dau vakatulewataka me soli na galala mai na Tabacakacaka ni Bula.

Kevaka drau vale vata, se tiko vata ena dua na gauna kei na dua e a tiko volekati koya e tauvimate tiko, o na vakasalataki talega mo tiko ga e vale.

Vei vanua ririkotaki

Na vei ka e gadrevi mo cakava

Ke ko a sikova na vei vanua ririkotaki (exposure sites) e na gauna ka toqai:

Tabaka eke, mo raica kina na i tukutuku ni vei vanua ririkotaki (exposure site) ka vakavoi ena veigauna

Na vei vanua oqo esa vakadeitaki ni a sikova e dua ka tauvi COVID-19 ena gauna e a tauvimate tiko kina. E sega ni kena i balebale ni na tiko vakadua na leqa ka semati vata tiko kei na vei vanua oqo. E rawa ni ko sikova na veivanua oqo ke o vakamuria matua na i vakaro ni vakatatabu ka vakarautaki.

Na gauna ririko taki se exposure period, e vakaraitaka na siga se na gauna e a sikova kina na vei vanua oqo e dua ka tauvi COVID-19. Na veisiko e a vakayacori ena gauna sa tiko kina vua na mate na COVID-19 ka rawa ni a vakadewa. Qo e wili kina na 48 na aua ni sebera ni laurai kina na i matai ni vakatakilakila ni mate.

Na veivanua ka toqai, e a vakadeitaki ena contact tracing se na kena laurai nai tukutuku ni veivanua e vakalakovi. Na contact tracing (vakasaqarai na gaunisala e muria na mate se baca) e dau vakayacori ni sa vakadeitaki ni dua esa tauvi koya dina na COVID-19.

Na veivanua ka vakadeitaki oqo, era na wili tiko ena I tuvatuva ni  “vanua ririkotaki” ena loma ni 14 na siga. Qo e baleta ni rawa ni taura e 14 na siga, (incubation period) mai na siga o takosova kina e dua ka tauvimate, ni sebera ni tekivu laurai vua eso na i vakatakilakila ni mate oqo na COVID-19.

Na veivanua ririkotaki (risk locations) ena wili tiko e na  kena I tuvatuva (list) me 14 na siga mai na gauna ka takosovi se a sikovi kina na vei vanua oqo.

Vakasaqara na veivanua ririkotaki

Tabaka eke, mo raica na vei vanua ka wili vaka vanua ririkotaki (exposure sites) se raica na mape vakarautaki me baleta na vei vanua vaka oqo e Victoria (a map of public exposure sites in Victoria)..

Ke ko sa lako wavokiti Ositerelia, sa kerei mo raica na i tuvatuva ni veivanua ririkotaki (exposure sites) ena vei Yasana (state) ka toqai era:

Ke o tiko i Victoria, ka o sikova na veivanua oqo ena gauna ka toqai, mo na muria na veivakasala vakarautaki ka mo na veitaratara mai ena 1300 651 160.

Na macala ni veivanua ririkotaki oqo e vakavoi ena vei gauna ka sa gadrevi mo na dau lesuva vakawasoma na i tukutuku vakavoi oqo.

Ke o gadreva mo raica na veivanua mo dikevi kina ena COVID (Covid-19 TEST), mo sikova na Veivanua mo la’ki dikevi kina.

Na i vakamacala ni vei vanua ririkotaki; Tier 1, Tier 2 and 3.

Vanua ririkotaki vakalevu sara (Tier 1 exposure site)

Ke o sikova e dua na vanua ka wili me vanua ririkotaki vakalevu sara (Tier 1 exposure site) ena gauna ka toqai, sa gadrevi mo la’ki dikevi sara vakatotolo (COVID-19 test), ka mo na tiko vakagalalataki tiko me 14 na siga, mai na siga o sikova kina na vanua ririkotaki oqo. Mo na qiria talega na Tabana ni Bula ena 1300 651 160.

Vanua ririkotaki vakalevu sara (Tier 2 exposure site)

Ke o sikova e dua na vanua ka wili me vanua ririkotaki vakalevu (Tier 2 exposure site) ena gauna ka toqai, sa gadrevi mo lei dikevi sara vakatotolo (COVID-19 test), ka mo na tiko vakagalalataki tiko me yacova ni sa vakadeitaki ni sega ni tauvi iko na COVID-19. Mo na qiria talega na Tabana ni Bula ena 1300 651 160.

Mo na yadrava tiko na i vakatakilakila ni COVID-19 vei iko, ke sa kune tale, mo ni la’ki dikevi tale.

Vanua ririkotaki (Tier 3 exposure site)

Ke o sikova e dua na vanua ka wili me vanua ririkotaki (Tier 3 exposure site) ena gauna ka toqai, sa gadrevi mo yadrava tiko na i vakatakilakila ni mate na COVID-19. Ke sa laurai eso na i vakatakilakila ni mate na COVID-19, mo la’ki dikevi sara vakatotolo (COVID-19 test), ka mo na tiko vakagalalataki tiko me yacova ni sa vakadeitaki ni sega ni tauvi iko na COVID-19.

O cei, o rawa ni qirita, ke o gadreva na veivuke?

Ke o ni gadreva na veivuke, mo veitaratara se qiria na Victorian Department of Health COVID-19 Hotline e na naba ni talevoni na 1800 675 398.

Ke o ni gadreva e dua me vakadewa vosa, mo ni qiria na TIS National ena 131 450.

E tiko na veivuke

Kevaka ko nuiqawaqawa me baleta na nomu na sega ni veisaumi ena gauna ko waraka tiko kina na macala ni nomu vakadikevi, e na rawa ni ko tara e dua na veivuke vakailavo ka yacana tiko na $450 coronavirus (COVID-19) Test Isolation support. Oqo e rawa ni vukei iko ena nomu tiko e vale.

Kevaka o dikevi ka o sa tauvimate se ko a dua vei ira na veitaratara vakavoleka kei na dua e tauvimate tiko, e na rawa ni saumi vei iko e $1,500 (PDF). Ke gadrevi e so tale na i tukutuku qirita na Coronavirus Hotline ena 1800 675 398. Kevaka o gadreva e du ana daunivakadewa vosa, tabaka na saiva (0)

Kevaka o iko se dua o kila ni yalo nuiqawaqawa tiko, e rawa ni o qirita na Lifeline ena 13 11 14 se Beyond Blue ena 1800 512 348. Kevaka o gadreva e dua na dauvakadewa vosa, qirita e liu na 131450.

Kevaka ko vakila ni ko sega ni kauwaitaki, e rawa ni ko veitaratara ena Coronavirus Hotline ena 1800 675 398 ka tabaka na tolu (3). Kevaka o gadreva e du ana daunivakadewa vosa, tabaka na saiva (0) E na semati iko sara yani vua e dua na dau ni vei qaravi mai na Australian Red Cross ka rawa ni vukei iko mo vei taratara kei na dua na dau ni veiqaravi ena nomu i tikotiko.

Veivurevure tale ni tukutuku eso

Sa kerei mo vakayagataka na veika sa koto o qori era ka wasea yani vei ira ena nomu i tikotiko ena email, vanua ni veitaratara tale eso ena mona livaliva wili kina na veisoqosoqo o lewena.

Vakadikevi kei na tiko vakatikitiki tani

Tiko qaqarauni

Gaunisala ni veivuke

Ubi ni mata

Reviewed 29 July 2021

24/7 Coronavirus Hotline

If you suspect you may have COVID-19 call the dedicated hotline – open 24 hours, 7 days.

Please keep Triple Zero (000) for emergencies only.

Was this page helpful?